ნორვეგიული ხის ეკლესიები

16 Jul

 

 რუსუდან ბეჟაშვილი

                                                      მითი და რეალობა

                                   ნორვეგიული ხის ეკლესიები – Stabkirchen

 

(დან ლინდჰოლმის წიგნის მიხედვით)

ნორვეგია, ეს მშვენიერი ქვეყანა, ,,ჩრდილოეთის გზა“ რომ ჰქვია, ბევრი რამით აღგვაფრთოვანებს; და ჩემს ნორვეგიელ მეგობარს თუ ქართული ეკლესიები აოცებს,

ჩემთვის ნორვეგიუი ხის ეკლესიები ე. წ. Stabkirchen, ნამდვილი აღმოჩენა იყო. როცა ამ ნაგებობას უყურებ, ფიქრობ, რომ შეუძლებელია იგი სხვა რომელიმე ლანდშაფტს ასე მოერგოს, როგორც ამ უკიდურეს ჩრდილოეთს. მზიან სამხრეთში ან ჭრელ სოფელში კი არ დგას Stabkirche, არამედ ხეობაში განმარტოებით; სალი კლდეებით გარემოცული, რომელსაც უმეტესად მყინვარიდან მომდინარე მწვანე მდინარე ჩამოუდის. გამყინვარების მიჯნაზე ამ ხელუხლებელ და ფაქიზ გარემოცვაში წარმოიშვა ეს ეკლესიები. ძნელია ცნებებში მოაქციო, რაც ხუროთმოძღვარმა ამ ნაგებობებით იგულისხმა. საინტერესოა, თუ როგორ იცვლება ეკლესიის სახე ბუნების ცვლასთან ერთად: ბორცვზე წამოსკუპებული ფიორდის თავზე გაჰყურებს შორეულ მთებს თუ ტყიან ლანდშაფტს გადმოსცქერის. არქიტექტურული ჟესტი ხან მშვიდი ხდება, ან კიდევ საერთო სურათი მთლიანად შემოიფარგლება, შემოიზღუდება. შიდა სივრცის ჩათვლით, ხშირად გარემოს ჟღერადობა აისახება მასში. ამდენად, შესაძლებელია იგი აღვიქვათ, როგორც დიალოგი ღვთის სახლსა და თავს დატეხილ

ბუნების ძალებს შორის. ოდესღაც მათი მრავალრიცხოვნების მიუხედავად (700-800),

დღეს 20-ზე ოდნავ მეტია შემორჩენილი; ჟამთა სვლას სამწუხაროდ, ცუდად უძლებს ხის ეკლესიები და მეცნიერები თავს იმტვრევენ მათი გადარჩენის გზებსა და მეთოდებზე. თუმცა საქვეყნოდ განთქმულია სკანდინავიელთა ხის სამშენებლო კულტურა. ერთია ამ ეკლესიების, როგორც ხელოვნების ნიმუშთა ღირებულება და მეორე – ის საოცარი შთაბეჭდილება, რასაც ისინი მნახველის შინაგან იმპულსებზე ახდენენ. თითქოს მითოლოგიიდან გადმოსული სულიერი არსება იყოს ეს უცნაურ სახურავიანი უფანჯრებო ნაგებობა. რაც უფრო  ძველია ეკლესია, მით უფრო ძლიერია ეს შთაბეჭდილება. გაოცებულ მნახველებს ხშირად ასეთი კითხვაც უჩნდებათ, ნუთუ შეიძლება ეს ქრისტიანული ეკლესია იყოს, – სიმშვიდისა და მოწიწების სახლი? რადგანაც იშვიათია ნაგებობა ესოდენ წარმართულად ამაყი და თვითდამკვიდრების მოსურნე. დასავლეთის ხელოვნების ისტორიაში ძნელია რაიმე ხელმოსაჭიდის პოვნა, რადგან არც რომანულ და არც გოთიკურ არქიტექტურაში მსგავსი რამ არ გვხვდება. შესაძლებელია ვივარაუდოთ, რომ გარკვეული ნათესაობა

შორეული აღმოსავლეთის სამშენებლო ფორმებში მდგომარეობდეს. ქონგურებგამოშვერილი დრაკონის თავები ძველ ჩინეთს მოგვაგონებს.მეორე მხრივ კი გარეგნული კავშირი ძველგერმანული ჩრდილოეთისა აღმოსავლეთთან ძნელად წარმოსადგენია და, როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ეს ნაგებობა შესანიშნავად ერწყმის ნორვეგიულ ლანდშაფტს.

ზოგიერთ ეკლესიაში შემდეგ თქმულებას ყვებიან: ქვეყნის გაქრისტიანების ჟამს (მე-11 ს.), წმინდანი ოლავი დადიოდა ხეობიდან ხეობაში მცნებით, რომ ხალხს ახალი რწმენა მიეღო. ხალხი არ იყო თანახმა და ხშირად ჩხუბი უხდებოდა თავად მეფესთანაც კი. ბოლოს მეფემ გადაწყვიტა, უომრად დაეთმო და გლეხებიც დათანხმდნენ მონათლულიყვნენ იმ პირობით, თუ მეფე ეკლესიას სამ დღეში ააგებდა. მეფე ღმერთს მიენდო და თანხმობა განაცხადა, მაგრამ საგონებელში ჩავარდა, ასე მოკლე დროში თუ როგორ უნდა აეგო ტაძარი. ერთხელ, საღამოს ტყეში რომ მიდიოდა, გზად ტროლი შემოხვდა. მეფემ თავისი გაჭირვება მას გაანდო და გაურიგდა, რომ სამ ღამეში ეკლესია აეშენებინა, რის საფასურადაც ტროლს მისგან მზე და მთვარე უნდა მიეღო. ახლა სხვა სადარდელი გაუჩნდა მეფეს: როგორ მიეცა ტროლისთვის მზე და მთვარე, არადა ეკლესია საცაა დასრულდებოდა. ღამით მან შემთხვევით იავნანა მოისმინა, ტროლი შვილებს რომ უმღეროდა:

,,დაიძინეთ მშვიდად,

მალე მამა Fin-ი

მზეს და მთვარეს მოგიტანთ…“

თურმე ტროლები სახელით მიმართვას ვერ იტანდნენ, ჰოდა მეფემ მეორე დილით

ეკლესიის მშენებელს მიმართა: ,,გამარჯობა Fin!” ის კი ადგილზე გაქვავდა და კლდედ იქცა, ეკლესია კი გადარჩა. ნორვეგიელების იუმორიც ხომ ხშირად მათზე ზომით დიდი ადამიანისაგან ცეროდენა ტროლების ჭკუით ძლევაში მდგომარეობს. მათ იუმორის ნაკლებობას ხშირად საყვედურობენ, მაგრამ ნორვეგიელები თვლიან, რომ სხვა ადამიანის დაცინვის ხარჯზე არ უნდა იხალისონ, – რასაც ჩვენზე, ქართველებზე ვერ ვიტყვით. – ეს ისე, სხვათა შორის, ლეგენდა კი ამ ხის ეკლესიების წარმოშობას უკავშირდება, რასაც ხალხში გავრცელებული იდუმალებით მოცული გრძნობა ახლავს თან. როგორც ამბობენ, ამაში უძველესი წარმართული დროის იდუმალი ხელიც ურევია და ის მხოლოდ ადამიანის ხელით როდია ნაგები. თქმულების თანახმად, ბუნების სულმა ააგო იგი და შემდეგ მოტყუებულ იქნა, ამიტომაც ბევრ ეკლესიას გარშემო კლდის ქვები აქვს შემოწყობილი, თავდაცვის მიზნით. ყოველგვარი მითქმა-მოთქმის მიუხედავად, ღმერთის ხელმა დაიცვა საკუთარი სახლი. ქვის დამცავი გარსის მიშენება შემდეგ მიზნებს ემსახურებოდა:

ის არა მარტო იცავდა ეკლესიას უამინდობისაგან, არამედ აქ სხვადასხვა სახის ხელშეკრულებებიც ფორმდებოდა და თავისთავად, შეხვედრის ადგილს წარმოადგენდა. ტაძარში შესვლის წინ აქვე ტოვებდნენ იარაღს და, როგორც ამბობენ, ყველაფერ ყოველდღიურსაც.

ეკლესიის შიდა კონსტრუქციას მიუყვება ანძები (ძელები), რომლებიც ცხოველის ან ადამიანის მსგავს არსებათა თავებით ბოლოვდება. აქამდე ვარაუდობდნენ, რომ სწორედ ეს ანძებია ის ,,Stab” – ანუ ჯოხი, ბოძი (გერმ.), საიდანაც ამ ნორვეგიულმა ეკლესიებმა მიიღეს სახელი ,,Stabkirche”; მაგრამ შემდეგ გაჩნდა ეჭვი, რომ სიტყვაში   ,,Stab”, ნორვეგიულად ,,stav”, ეს ვერტიკალურად გაწყობილი ხე იგულისხმებოდა, – ეკლესიის შიდა კონსტრუქცია, რომელიც სრულიად განსხვავდება ქვით ნაგები ეკლესიებისაგან, აქ ხე ვერტიკალურ მდგომარეობაშია. როგორც ჩანს, სახელწოდება          ,,Stabkirche” უფრო გვიანდელია, ვიდრე თავად ეკლესიები. შეიძლება დავასკვნათ, რომ იმდენად თავისთავად ცხადი იყო ამგვარი ხის სვეტებიანი მშენებლობა ეკლესიებისათვის, რომ განსაკუთრებულ აღნიშვნას (სახელწოდებას)  არ საჭიროებდა. ხის ძელები ზემოთ მრგვალდება და ერთდებიან, რაც ქმნის შიდა სივრცეს და გარკვეულწილად გემების (ხომალდების) მშენებლობას ენათესავება. ხშირად ამბობენ, რომ არა მხოლოდ სახურავის კონსტრუქცია, არამედ მთლიანად ეკლესიაც, თავისი აგებულებით, გემს მოგვაგონებს. ვერტიკალური სვეტები საძირკველიდან გემის ანძასავითაა აღმართული. ყოველივე ეს ვიკინგების ხომალდებთან მათ ნათესაობაზე მეტყველებს და ასევე მატ სიძველეზე მიანიშნებს. მსგავსება აშკარაა ასევე ორნამენტებშიც. მაგალითად, დრაკონის თავები ხშირად გვხვდება კედლის მოხატულობაშიც: ბიბლიური სცენები, მაცხოვარი, მოციქულები, შემდეგ უკვე ხდება შუა საუკუნეების ცნობილი სათავგადასავლო ლეგენდების მოტივებით კედლების დასურათება, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც ნორვეგია კავშირს ამყარებს ასევე ევროპის სხვა ქვეყნებთანაც.

ვინც ზოგადად შეხვედრის პრობლემის ჰარმონიულ გადაწყვეტას აკვირდება, მისთვის Stabkirche-ს არქიტექტურული იდეაც ნათელი გახდება. თუ როგორ კვეთენ ერთმანეთს ჰორიზონტალური და ვერტიკალური ძელები; მაგალითად, კუთხეებში, როგორ ქმნიან ისინი სივრცეს, – ყოველივე ეს არის მშენებარე ნაგებობის ურთიერთ თამაში: დამაკავშირებელი რკალები, ურთიერთობა ყველა მხრიდან… სწორედ ეს დამაკავშირებელი არის უძველესი ქრისტიანული იდეა და ამავე დროს Stabkirche-ს მშენებლობის პრინციპი.

თუ გარეგნულ სახეს მის შინაგან ხედს შევადარებთ, შემდეგნაირი შთაბეჭდილება რჩება: გარედან მოუთვინიერებელი, თვითდამკვიდრების სურვილით ამაყად მდგარი, დრაკონის ნიშანთან ჯერ კიდევ მნიშვნელოვანი მსგავსებით. შიგნით – ხელშეუხებელი, მშვიდი, ნათელი, ხის სითბოთი მსუნთქავი.

როგორც ერთი ძველი თქმულება მოგვითხრობს, დელფოსში წმინდა ტაძარი აიგო იქ, სადაც აპოლონმა დრაკონი დაამარცხა. მნიშვნელოვანია პრინციპი, რომ დამარცხებული ბოროტება საფუძველს ქმნის მწვერვალებისაკენ ასავლელ გზაზე, რადგანაც სიკეთე შეიძლება წარმოიშვას მხოლოდ იქ, სადაც ბოროტება იქნა დამარცხებული. და აქ მთავარია არა მოკვდინება ურჩხულისა, არამედ მისი დამორჩილება (მოთვინიერება). ცნობილი გამოთქმისა არ იყოს: ,,არაფრისაგან არ იქნების არარაიცა“ – დამარცხებული დრაკონის სახეცვლილებას, მითოსის თანახმად, წარმოადგენს ტაძრის ასაშენებელი ქვები, რაც ადამიანის შრომისა და ქველმოქმედების გამოხატულებაა.

მითოლოგიურ პერიოდში ღმერთების კვალდაკვალ ადამიანებიც გმირულ საქციელს ჩადიოდნენ, მათი ბრძოლა და გმირობა დიდ მაგალითს წარმოადგენდა ყველასათვის. ისე, რომ მთელი რიგი კულტურები იშვა ამ მაგალითზე. დროსთან ერთად განწყობაც შეიცვალა. ,,შემდგომ დაბადებულთათვის“ ღმერთები გაქრნენ, გმირები დაიხოცნენ. ამიტომაც თითოეული ადამიანი მოწოდებულია დღეს სულიერი მახვილით წინ აღუდგეს საკუთარ დრაკონს (ურჩხულს).

როგორც მითოლოგიური განწყობიდან დღევანდელზე ისტორიული გადასვლის ნიშანი, მაშინ როდესაც ადამიანი საკუთარი ძალის ამარაა დარჩენილი,ამაყად დგას ჩრდილოეთის ხის ეკლესია, რადგანაც იგი ყველაზე მეტად ატარებს დამარცხებული დრაკონის (ურჩხულის) ნიშნებს.

მითოლოგიური პერიოდის სიცოცხლის შეგრძნება, ცხადია, უფრო მეტად იყო დაკავშირებული ბუნებასთან, ვიდრე ჩვენი დროის ადამიანის ცნებით წარმოდგენებში გახვეული ცნობიერება. ის, რაც სამყაროში ცოცხლობდა, მოქმედებდა თუ იქსოვებოდა, ასევე ცოცხლობდა და მოქმედებდა ადამიანშიც. მაღალგანვითარებულმა ხის სამშენებლო კულტურამ ვიკინგების დროიდან მოყოლებული, აქ, ამ გეოგრაფიულ სივრცეში ქრისტიანულ ეკლესიაში ჰპოვა გამოხატულება, რაც ერთი შეხედვით არც ისე ადვილი აღსაქმელია ჩვენს დროში. ის მითოლოგიიდან გადმოსულ სულიერ არსებას მოგვაგონებს, ერთმანეთზე გადმოხურული ორნამენტებიანი სახურავებით, წვეტებზე წამოსკუპული დრაკონის თავები თითქოს აქტიურად გვიხმობენ.

დანარჩენი თავად იხილეთ, იხილეთ და აღფრთოვანდით!

11 Responses to “ნორვეგიული ხის ეკლესიები”

  1. Nugo July 22, 2012 at 8:41 pm #

    ყველაფრისგან განსხვავებულია,მეთანხმები? შიგნით ყოფილხარ?

  2. rusa111 July 22, 2012 at 9:02 pm #

    გეთანხმები! წიგნის ყდაზე რომ ახატია,მაგ ეკლესიაში წირვაზეც ვიყავი. ეს 90-იან წლებში იყო.

  3. rusa111 July 30, 2012 at 8:07 pm #

    პროტესტანტები არიან, ჩემი მასპინძლის მამა მივიდა ზიარებისთვის.
    საინტერესო იყო.

  4. lia111 August 7, 2012 at 10:31 am #

    საინტერესო წერილია.
    ხის ეკლესიები კარელიაში მაქვს ნანახი, კუნძულ კიჟიზე, ძალიან შთამბეჭდავი იყო.

  5. rusa111 August 7, 2012 at 2:33 pm #

    ეს ყველასგან განსხვავებული ფენომენია, ირლანდიაში ყოფილა კიდევ Stabkirche,მაგრამ ნაკლებადააო შემორჩენილი,ამ წიგნშია ნათქვამი.

  6. Nino August 20, 2012 at 9:48 am #

    ამ ზღაპრულ სამყაროში მეც მომინდა მოგზაურობა!

  7. goethe September 7, 2012 at 1:25 pm #

    stabkirchen mec movinaxule da shensavit miyvars.

  8. Nugo September 15, 2012 at 1:33 pm #

    გამიგია, ვალდორფის სკოლის ბავშვები დადიან ხშირად ექსკურსიებზე ამ ეკლესიებში; მათ ხეში ნაკვეთი რამეები მოსწონთ ძალიან.

  9. rusa111 September 15, 2012 at 4:09 pm #

    მართალია, ხეში კვეთა სულიერ სამუშაოსთანაა დაკავშირებული; ხე თბილი მასალაა და სასარგებლოა მასზე მუშაობა. მოკლედ კეთილი საქმეა.

  10. Nino November 5, 2013 at 9:02 pm #

    ძალიან საინტერესოა, მომინდა ამ ეკლესიების მონახულება და ამ მითებში მოგზაურობა🙂

    • rusa111 November 7, 2013 at 12:49 pm #

      წიგნს თუ გინდა, გათხოვებ.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s

%d bloggers like this: