სტრინდბერგის “შემოდგომა”

19 Nov

სტრინდბერგის „შემოდგომა“

ცოლ-ქმარს ერთმანეთი ჩუმად, თავისებურად უყვარდა. ათი წელია ერთად იყვნენ. როცა ბავშვები გაჩნდნენ, მათი გრძნობა უფრო მოვალეობაში გადაიზარდა. ქმარს ახალი სამსახურის გამო, ქალაქის ერთი თვით დატოვება უწევს. კაცი მატერიალური უზრუნველმყოფელია, ქალი ბავშვებს უვლის. ქალის სილამაზე ამასობაში ოდნავ შებღალულა, მაგრამ ის ხომ მხოლოდ ქმარზე არ ზრუნავს, არამედ იმ „კომუნაზე, რომელიც თავად შექმნა.“ – ასე ქმარი იმშვიდებს თავს. – თითქოს ყველაფერი ნორმალურად იყო, მაგრამ „იქნებ უფრო მეტხანსაც შეენარჩუნებინა ახალგაზრდობა, ამდენი სული რომ არ ჰყოლოდა გამოსაკვები, მარტო რომ ყოფილიყო, თუმცა წამითაც არ უნანია ეს.“
ოჯახიდან მოშორებულ ქმარს ათი წლის წინანდელი მეუღლე-სატრფო ენატრებოდა.
„ინანიებდა ყოველ უხეშ სიტყვას, ყოველ სიმწარეს, რაც კი ამ ხნის განმავლობაში შეახვედრა ცოლს.“ უგზავნის სასიყვარულო წერილებსა და ლამაზ ღია ბარათებს… ამიტომაც სწერდა მას არა როგორც ოჯახის დედას, არამედ, როგორც საცოლეს, საყვარელს. გონებაში ამოუტივტივდა დავიწყებული მელოდიები, რომანსები, ჩიტები თუ ყვავილთა სურნელი. არც პასუხები აყოვნებდა და გაჩაღდა ერთი რომანტიკული მიმოწერა. მაგრამ მივლინების დროც იწურებოდა და კაცს გული მღელვარებით ევსებოდა: „მას მიმოწერა საყვარელთან ჰქონდა. მაგრამ დიასახლისსა და დედაში იპოვიდა სატრფოს?“ და რადგან ცოლის ხილვა წინსაფარში არ სურდა, გადაწყვიტა, მას იმ სასტუროში შეხვედროდა, სადაც თაფლობის თვე გაატარეს და ბედნიერი მოგონებები ჰქონდათ. ამაზე მან ცოლს წერილობით აცნობა და მისი მხრიდანაც აღტაცებული თანხმობა მიიღო. ორი დღის შემდეგ კაცი დათქმულ ადგილას ჩადის,
სექტემბრის სასიამოვნო დღეა, სასტუმროს მყუდროებაზე ზრუნავს და ა. შ. ნუთუ ჩამოვა, თუ ბავშვების ავადმყოფობა შეაჩერებს, ან რაიმე სხვა მიზეზი? „ბავშვებზე ახლა ისე ფიქრობდა, როგორც რაღაც დაბრკოლებაზე, რომელმაც ცოლს დააშორა.“
აი, თეთრ ცხვირსახოცს უქნევს ცოლი გემიდან. ქალი თითქოს ის არის და არც არის. საუბარი თავიდანვე ისე ვერ აეწყო. შემდეგ ქმარმა გასეირნება შესთავაზა. ამ პატარა კურორტზე შემოდგომის განწყობა სუფევდა: ბაღები დაცარიელებული, ხეები შემოძარცვული, ყვავილები დაყვავილებული, სასტუმროებში სიჩუმე…
მოძებნეს ის აგარაკი, რომელშიც ადრე ცხოვრობდნენ. აგარაკი „აივნითა და ერთი ბეწო ბაღით.“ „და მაშინვე წამოიშალა მოგონებები. აი, ამ ოთახში დაიბადა მათი სიყრმის შვილი. …აი, ვარდის ბუჩქი, რომელიც თვითონ დარგეს. კვლები კი, რომლებშიც მარწყვს რგავდნენ, გაიბარდა და პატარა მდელოებად იქცა. ორ იფანზე კიდევ ჩანდა მათი საქანელების თოკების კვალი.“
შემდეგ რესტორანში ისევ ძველ მაგიდასთან სადილი და წარსულის თავბრუდამხვევი მოგონებები…
„–იმღერე რამე, უთხრა ქმარმა და როიალს სახურავი ახადა.“
მცირედი ყოყმანის შემდეგ, ქალი ამღერდა: „რას ეძახიან ქვეყანას, ჩემი მიჯნური რომ ცხოვრობს?“ მაგრამ, სამწუხაროდ, ხმას ძალა და სისუფთავე დაჰკარგვოდა. ბგერები ყალბად ჟღერდა. „სიმღერა ხან ყვირილს წააგავდა, სულის საბრალო, სასოწარკვეთილ ყვირილს, რომელმაც იცის, რომ დღე გავიდა და საღამო ახლოვდება.“
რომ დაამთავრა, ერთხანს ელოდა, რომ ქმარი მივიდოდა, მაგრამ ამაოდ. ოთახში სიჩუმე სუფევდა. როცა ქალი საკამით შემოტრიალდა, დაინახა, რომ ქმარი დივანზე იჯდა და ტიროდა.
შემდეგ ცოლს მადლობა გადაუხადა, ყავაზე მშვიდი საუბარი ჰქონდათ ცხოვრებისეულ საკითხებზე.
კაცი საძინებელში შევიდა. ქალი ერთხანს დიასახლისს ესაუბრა: ჯერ ხახვის დამწნილებაზე, შემდეგ შალეულის რეცხვაზე.
ქალმა საძინებლის კარზე რომ დააკაკუნა, პასუხი არავინ გასცა, ხოლო როცა კარი შეაღო, ქმარს ეძინა.
მეორე დღეს გაისეირნეს, მთაზე ძლივს ავიდნენ, ფეხები აღარ ემორჩილებოდათ. ბოლოს ქმარმა სამსახურზე დაიწყო საუბარი, ცოლმა – ბავშვებზე. ქმარმა თავისი ფიქრიც გაანდო: „დავბერდით, დედიკო, ჩვენი გაზაფხული წავიდა, და კმაყოფილი ვიყოთ იმით, რაც გვქონდა. თუ წინააღმდეგი არა ხარ, პირდაპირ საღამოს გემით დავბრუნდეთ შინ.“
რას იტყვით, მართლაც ყველაფერს თავისი დრო აქვს, არა?

ჰერმან ჰესეს ბრძნული აზრები

11 Nov

ჰერმან ჰესეს ბრძნული აზრები
ჰ. ჰესეს ბრძნული აზრები

მგონი უკვე მითქვამს, ჰერმან ჰესე თუ რაოდენ პატივსაცემი მწერალი და პიროვნებაა ჩემთვის. გარდა ნაწარმოებებისა, აღტაცებაში მოვყავდი მის მიერ სხვადასხვა თემაზე გამოთქმულ აზრებს, რაც ჩემს აზროვნებასთან თითქმის თანხვედრაში მოდიოდა. დღეს გადავწყვიტე, ზოგიერთი მათგანი შემოგთავაზოთ. მაგალითად, წიგნის კითხვის შესახებ ამბობს, რომ ზოგიერთს ძალზე ეძნელება კითხვა, მაგრამ კითხულობს იმისათვის, რომ აქედან განათლება უნდა მიიღოს, რაც ასე აუცილებელია, მეორენი კითხულობენ გასართობად, დროის მოსაკლავად და, ამდენად, მათთვის სულ ერთია, რას წაიკითხავენ. ეს მეხსიერებით აღდგენილი მოსაზრება იყო, ახლა მოდით, მივყვეთ ჰესეს სიტყვებს:

უგუნური და გაფანტული განწყობით კითხვა, ეს იგივეა, რაც მშვენიერ გარემოში თვალახვეული სეირნობა. უნდა ვიკითხოთ არა იმისთვის, რომ დავივიწყოთ საკუთარი თავი და ჩვენი ყოველდღიურობა, არამედ, რათა უფრო ძლიერ შევინარჩუნოთ ცხოვრების საზრდელი კიდევ უფრო მოწიფული ცნობიერებით.
წერილიდან „კითხვის შესახებ“.

რელიგიაზე

…ხშირად მეუბნებიან, რომ დღეს ღვთისმოსავი (მოწიწებული) ადამიანები აღარ არსებობენ. მაშინ, ასევე მშვენივრად შეგვეძლო გვეთქვა, რომ დღეს არავითარი მუსიკა და აღარავითარი ცისფერი ზეცა აღარ არსებობს. მე ვფიქრობ, ბევრი ღვთისმოსავია ირგვლივ. თავად მეც ასეთი ვარ, მაგრამ ყოველთვის ასეთი როდი ვიყავი.
…ღვთისმოსაობა სხვა არაფერია, თუ არა ნდობა. ნდობა კი გააჩნია ყოველ ჩვეულებრივ, ჯანსაღ, კეთილგანწყობილ ადამიანს, ბავშვს, ველურს.
…ნდობა საკუთარი თავისადმი არის დასაწყისი. არა ანგარიშსწორებით, დანაშაულით
(ან: ცოდვით) და შებღალული სინდისით, არც თვითგვემითა და მსხვერპლშეწირვით მოიპოვება რწმენა. ყველა ეს მცდელობანი იმ ღმერთისადმია მიმართული, რომლებიც ჩვენს გარეთ ცხოვრობენ. ღმერთი, რომლისაც ჩვენ უნდა გვწამდეს, ჩვენშია. ვინც საკუთარ თავს უარს ეუბნება, ის ღმერთს თანხმობას ვერ ეტყვის.

ჩემთვის ჰუმანისტური იდეალი რელიგიურზე მეტად სათაყვანებელი როდია, და ასევე არც რელიგიებს შორის მივანიჭებდი რომელიმეს უპირატესობას. სწორედ ამიტომ არ შემეძლო თავი რომელიმე ეკლესიის კუთვნილებად ჩამეთვალა, რადგან იქ სულის სიმაღლე და თავისუფლება არ არის, რადგან ყოველი მათგანი თავს საუკეთესოდ, ერთადერთად მიიჩნევს და ყოველ იმ ადამიანს კი, ვინც მათ არ ეკუთვნის, გზააბნეულად თვლიან.
წიგნიდან „რჩეული წერილები“.

აზარტულ თამაშებზე

დიახ, ფულზე თამაში მიმზიდველი და სასიკეთო მეჩვენებოდა, მაგრამ მაინც ვაიძულებდი თავს, მის ჩრდილოვან მხარეებზეც დავფიქრებულიყავი, უფრო სწორად, საკუთარ თავზე გამომეცადა მისი გავლენა. …მე თუ მკითხავთ, სავსებით უმართებულოა ის აზრი, რომ ამ დროს ადამიანს ემუქრება იოლი გამდიდრების საფრთხე და ამიტომ შესაძლოა, მან პატიოსანი შრომისადმი პატივისცემა დაკარგოს; ამასთანავე თითქოს მოთამაშე იმ საფრთხის წინაშე იდგეს, რომ მთელ ფულს წააგებს, ხოლო სათამაშო ბურთულებისა და მონეტების ბზრიალ-ტრიალის თვალმოუშორებლად ყურება მოთამაშეს აკარგვინებს მთელი ბურჟუაზიულ-ეკონომიკური მორალის საფუძველთა საფუძვლის – ფულისადმი უსაზღვრო მოწიწებას.
…ეს ყოველივე ანგარიშგასაწევია, მაგრამ არა მგონია, ყველა ზემოთ ჩამოთვლილი
საფრთხე ეგზომ სერიოზული იყოს. როგორც ფსიქოლოგს, მიმაჩნია, რომ ძალიან ბევრი სულით ავადმყოფი სულაც არ იგრძნობს თავს უბედურად, თუ მას უეცრად ხელიდან გამოეცლება მთელი ქონება და დაეკარგება ფულის სიწმინდისადმი რწმენა, ვფიქრობ, სწორედ ეს უნდა იყოს მისთვის ერთადერთი უტყუარი ხსნა. …თამაშის ნაკლი მხოლოდ ის არის (და ამით აზარტული თამაშები საოცრად ჰგავს ალკოჰოლიანი სასმელებით გაბრუებას), რომ ამ დროს ადამიანი გარეშე გამაღიზიანებლებით აღიგზნება და ეს აღგზნება წმინდა მექანიკური და მატერიალური ხასიათისაა.
წიგნიდან „დამსვენებელი“ (თარგმანი ნანა გოგოლაშვილისა).

ადამიანის ინდივიდუალურ ბუნებაზე

ყოველ ადამიანს თავისი სამშვინველი აქვს, რომელიც შეუძლებელია სხვაში აგერიოს.
ორ ადამიანს შეუძლია ერთად იაროს, ისაუბრონ, ერთად იყვნენ. მაგრამ მათი სამშვინველები ყვავილებივითაა, ყველას თავისი ფესვები აქვს, ვერც ერთი მივა მეორესთან, მაშინ ფესვები უნდა მიატოვოს და სწორედ ეს არ შეუძლია. ყვავილები თავის სურნელსა და თესლს აგზავნიან, რადგან ერთმანეთთან უნდათ; თესლი რომ სწორ ადგილას მოხვდეს, ამისათვის ყვავილი ვერაფერს იზამს, ამას ქარი უზრუნველყოფს, და ისიც მიჰქრის და მოჰქრის თავის ნებაზე.
მოთხრობიდან „კნულპი“.

რას არ უწოდებენ ჰესეს მკითხველები მთელ მსოფლიოში: მისტერიული და ეგზოტიკური; ღრმა და ზედაპირული ერთდროულად; ელეგანტური და მარტივი, სტილის მხრივ; კლასიკური გიტარისტი; მთამსვლელი; პოტენციური წმინდანი; პაციფისტურად განწყობილი და ა. შ. არ ფიქრობთ, რომ ეს ყველაფერი ერთი ადამიანისთვის ძალზე ბევრია?

ლიონ ფოიხტვანგერის “ცრუ ნერონი”

22 Oct

ლიონ ფოიხტვანგერის „ცრუ ნერონი“

ცხრა დედ-მამის შვილიდან უფროსი ვაჟი, გერმანული აზროვნების გენიის მნიშვნეელოვანი წარმომადგენელი ლიონ ფოიხტვანგერი 1884 წლის 7 ივლისს მიუნხენში დაიბადა. გერმანისტიკას, ფილოსოფიას და ანთროპოლოგიას სწავლობდა მიუნხენისა და ბერლინის უნივერსიტეტებში. წიგნის თაროდან მისი რომანი შემომეფეთა და სიამოვნებით გადავიკითხე, მითუმეტეს, რომ ცხოვრების ამაოება და ადამიანთა თვალთმაქცობა ყველა დროისათვის აქტუალური, და აქედან გამომდინარე, მარადიული თემებია. 1935/36 წლებში შექმნილი რომანი „ცრუ ნერონი” ისტორიული ალეგორიებით აზროვნების შესანიშნავი მაგალითია. მოგეხსენებათ, რომანის შექმნის წლები ჰიტლერის ძალაუფლების აღზევების პერიოდია. ავტორმა მასში ძალადობრივი ხელისუფლების წარმავალობა იწინასწარმეტყველა და სატირულად აღწერა იგი.
მოქმედება რომის იმპერიასა და მის აღმოსავლეთ ნაწილ შუამდინარეთში ხდება, ძირითადად მესოპოტამიაში. როგორც ჩანს, ოდითგანვე პირადი მტრობა იყო ხშირად სახელმწიფოებრივი დაპირისპირების მიზეზი. სწორედ ამ მიზნით დაჭირდა პოლიტიკოსთა ერთ ნაწილს ნერონის „მკვდრეთით აღდგომა“, რომელიც აღმოსავლეთში – მესოპოტამიის ქალაქ ედესაში იყო დაბანაკებული. ამისთვის მექოთნე ტერენციუსი, მისი იმპერატორთან საოცარი მსგავსების გამო, მშვენივრად გამოიყენეს. ეს ყოველივე სენატორ ვარონს მოუვიდა თავში აზრად; ჯერ კიდევ ნერონის სიცოცხლეში, მან აღმოაჩინა ტერენციუსის საოცარი მსგავსება იმპერატორთან და გართობის მიზნით, წარუდგინა კიდეც მბრძანებელს. „ ერთ მშვენიერ დღეს, როცა ხელდებული ტერენციუსი ვარონს ეახლა, განცვიფრებულმა ვარონმა დაინახა, რომ ეს სახემოღრუბლული მექოთნე ტყუპის ცალივით ჰგავდა პირქუშ იმპერატორს. ნერონიც ასევე ბეცი იყო, ასევე იჭმუხნიდა შუბლს და ქვედა ტუჩსაც ასევე სწევდა წინ. სენატორს ჩინებული აზრი დაებადა. ჟინიანი იმპერატორისთვის ახალ-ახალი გასართობები უნდა გამოენახათ; და ვარონმა მექოთნეს უბრძანა, პალატინზე გამოცხადებულიყო იმპერეტორ ნერონთან წარსადგომად.“ მას შემდეგ ტერენციუსი არაერთხელ გამოცხადებულა იმპერატორის წინაშე: ბაძავდა მას სიარულში, მიმიკებით, ხმით, რაზეც იმპერატორი ძალზე ხალისობდა.
როგორც ვთქვით, პირადი მტრობა ხშირად იყო კინკლაობის საბაბი პოლიტიკოსთა შორის. რომანში ასეთ დაპირისპირებულ ორ მხარეს წარმოადგენს ერთი მხრივ სენატორი ვარონი და მეორე მხრივ საიმპერატორო პროვინცია სირიის გუბერნატორი ცეიონი. ვარონი მუდამ სარგებლობდა იმპერატორ ნერონის ყურადღებით და მასთან დაახლოებული პირი იყო, ხოლო ცეიონი კი ვერაფრით დაუმეგობრდა მას. ახლა, რადგან ქვეყანას გონებაშეზღუდული მმართველები ჰყავდა, ვარონის აზრით, ამიტომაც გაიკეთა ცეიონმა დიდებული კარიერა და გუბერნატორი გახდა. ამ ორ ადამიანს სძულდა ერთმანეთი, თუმცა სკოლის ამხანაგები იყვნენ. სწორედ გუბერნატორზე შურისსაძიებლად გამოიყენა ვარონმა ცრუ ნერონი.
ვარონი ახალგაზრდა მეფე ფილიპეს ეუბნება: „თუ რომს ყველაფერზე დავეთანხმებით, დღეს თუ ხვალ შთაგვნთქავს, … მაგრამ თუკი ამ მაცდუნებელ საბაბს ჩავეჭიდებით, და წინააღმდეგობას გავუწევთ, ვინ იცის,იქნებ მაშინაც,მაგრამ … ჯობია ახლა გვქონდეს მეათედი შანსი, ვიდრე მომავალში – არავითარი.“ ან კიდევ სხვაგან ასე ამბობს: „თუკი აღმოსავლეთი დაინახავს, რომ ნერონი ცოცხალია, …მაშინ მარტო მისი სახელიც და არსებობაც კი რომისთვის განუწყვეტელი მუქარა იქნება…“
ნერონი, იულიუს კეისრის უკანასკნელი შთამომავალი, თუმცა დიდი გონიერებით არ გამოირჩეოდა სამხედრო საქმეში, მაგრამ სამაგიეროდ , თავისი გულუხვობის გამო, ჯარისკაცებს იგი უყვარდათ. საჩუქრებით აღფრთოვანებული ჯარი ცრუ ნერონსაც ადვილად მიემხრო. კაპიტან ტრებონზე (ვინც მოგვიანებით მთავარსარდალი გახდა,) შემდეგ მოსაზრებას ვხვდებით წიგნში: „მან, რა თქმა უნდა, კარგად იცოდა, რომ ეს კაცი ნამდვილი იმპერატორი არ იყო; მიუხედავად ამისა, მაინც ისე მეფურად იჯდა და ამ ამბავმა კიდევ უფრო მოხიბლა ტრებონი. მან ამ გვირგვინის წინაშე ჯარისკაცული მოკრძალება იგრძნო,იგრძნო, რომ ისინი ერთმანეთისთვის არიან გაჩენილნი და თანამზრახველნი იქნებიან. და ნებაყოფლობით დაემორჩილა, როგორც ყაჩაღები ემორჩილებიან ხოლმე თავიანთ ატამანს.“ თავის მხრივ „ნერონიც“
კმაყოფილი იყო ამ არჩევანით: „ტერენციუსი ყველა პატარა კაცის დარად, მუდამ რჩეული საზოგადოებისკენ მიილტვოდა, მაგრამ ნამდვილ თავისუფლებას თავის მსგავსთა წრეში გრძნობდა და მას პირველი შეხვედრისთანავე მოეწონა კაპიტანი ტრებონი, როგორც მდაბიოს მოეწონება ხოლმე მდაბიო. … მადლობელი იყო ვარონისა, რომ ლაშქრის მთავარსარდლად სწორედ ეს კაცი გამოუძებნა.“
უცნაური და სახალისო ის არის, რომ პერსონაჟთა უმრავლესობამ იცის ცრუ ნერონის ნამდვილი წარმომავლობის ამბავი, მაგრამ მისი თავდაჭერილობითა და მანერებით მაინც აღფრთოვანებულნი არიან, ეს კიდევ უფრო თავშესაქცევ საკითხავად ხდის ამ წიგნს. ადამიანთა თვალთმაქცობას არა აქვს საზღვარი. ნერონის საყვარელი, კლავდია აქტა, რომელიც რომიდან სირიაში სპეციალურად ჩამოვიდა ამ „ახალი“ ნერონის სანახავად, ცეიონს ეუბნება: „არავისზე არ ვაპირებ „შურისძიებას“, …ვინც სასიკვდილოდ გაწირეს ჩემი მეგობარი და იმპერატორი. მე ვიცი, რომ ნერონი მკვდარია, ჩემი თვალით ვნახე მისი ნეშტი და გახვრეტილი ყელი, საიდანაც სისხლი და სიცოცხლე გამოვიდა. მე დავწვი ცხედარი, …მაგრამ იქნებ ეს მეორე შემიყვარდეს და მაშინ იგი გახდება ნერონი.“
ამ გამოგონილ პოლიტიკოსის თავგასულობა იქამდე მიდის, რომ ადგენს „დასასჯელთა“ სიას, სადაც საკუთარი მეუღლე კაიაც კი შედის. ერთადერთი ადამიანი, ვინც ბოლომდე არ ირწმუნა ტერენციუსის ნერონობა. 318 „დასაჯელიდან“ მხოლოდ 14-მა უშველა თავს, დანარჩენები დახოცეს. ქურუმთუხუცესმა შენიშნა: – ვინც ასეთ სისხლიან ღამეს აწყობს, მას საკუთარი თავის რწმენა დაუკარგავსო. ამ დროისათვის მართლაც დაღმა იყო დაშვებული ტერენციუს-ნერონის ბედის ბორბალი. ამ ამბავმა მისდამი საყოველთაო ზიზღი გამოიწვია.
თუმცა ე. წ. ნერონმა სენატში თავი იმართლა, მართალია, დახოცილთა შორის მისი მეგობრებიც მოჰყვნენ, მაგრამ ის იძულებული იყო ასე მოქცეულიყო, რადგან იმპერიაზე ზრუნავდა და ამით აღკვეთა შეთქმულება. იგი ისე მგზნებარედ ლაპარაკობდა, თავადვე სჯეროდაო ეს ყველაფერი. – გვეუბნება ავტორი.
ეს სისხლიანი ღამე გახდა ნერონ-ტერენციუსის დაცემის დასაწყისი.
ერთი დრო არავის შერჩებაო, როგორც ქართველები იტყვიან, არც ამათ შერჩათ; პირადი კინკლაობით დაწყებული ეს მასკარადიც დასრულდა. მესვეურები მწარედ დაისაჯნენ, მაგრამ მწერალი ბრძნულ შეგონებასაც შეგვახსენებს, რომ „წყვდიადის გარეშე გაუგებარი იქნებოდა სინათლის აზრი.“
ვინც ცრუ ნერონის უკან იდგა, მართალია ვიწრო, მდაბალი ინტერესები ამოძრავებდათ, მაგრამ უნებურად, იმპერიის ორი ნაწილის გაერთიანებას ემსახურებოდნენ: „ის, რაც ნერონისა და მისი მომხრეების უღიმღამო თამაშიდან დარჩა, ეს იყო გაერთიანების იდეა, ბოროტი კი არა, მესიანური. …ბოლოსდაბოლოს ყოველი ცალკეული სიგიჟე ემსახურება გონებას, რომელიც დროს აწესრიგებს და
წინ მიჰყავს იგი.“
ისტორიული რომანის ოსტატი ლიონ ფოიხტვანგერი, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, მხატვრული ხერხებით დასცინის ყოველგვარ ძალადობას და ამ გზაზე არსებულ ფარისევლობასა თუ სიყალბეს. წიგნში ნერონ-ტერენციუსი, კნოპსი და ტრებონი – ბევრის აზრით –, ჰიტლერ, გებელს და გიორინგის ანალოგიაა. მარიონეტული „ქმნილება“, რომელიც ისტორიულად კრიზისულ პერიოდში ტყუილისა და ნახევრად სიმართლის ამაზრზენი ნაზავით და მასების რეალური ინტერესების უგულებელყოფით, გარკვეული პერიოდის მანძილზე ბატონობდა. თანამედროვეებმა წიგნს „დიდ ომში შერკინების მამაცი აღიარება“ (mutiges Bekenntnis zum Ausfechten der grossen Schlacht) უწოდეს. ბ. ბრეხტის აზრით, ფოიხტვანგერი ამ წიგნში საუკეთესო სატირიკოსად მოგვევლინა.
შტეფან ცვაიგისადმი მიწერილ წერილში კი თავად ავტორი ამბობს: „მე მსურდა, რაც შეიძლება ტიპიური ფორმით ამესახა იმ ადამიანის განვითარება, რომელიც, მიუხედავად იმისა, რომ დიდად არაა საამისოდ მოწოდებული, მრავალი მილიონი ადამიანის ბედს წარმართავს და განსაზღვრავს. მაგრამ „ცრუ ნერონის“ პოლიტიკური ფონი რამდენად მსგავსი ან საპირისპირო იყო დღევანდელ გერმანიასთან მიმართებაში, ეს ნაკლებად მაღელვებდა…“

ჰერტა მიულერი “ცხოვრების ბნელი მხარეები”

28 Sep


ჰერტა მიულერი
ჰერტა მიულერი, გერმანელი მწერალი,პოეტი და ესეისტი დაიბადა 1953 წელს რუმინეთის გერმანულ სოფელში ბანატის რეგიონში, ეს იყო შვაბური კათოლიკური სოფელი. ჰ. მიულერის ნაწარმოებები ძირითადად ეხება ჩაუშესკუს დროინდელ რუმინეთში დიქტატურისგან ჩაგრული ადამიანების ცხოვრებას. ეს რეჟიმი მან თავად გამოსცადა. უშიშროების სამსახურზე უარის თქმის გამო იგი სამსახურიდან დაითხოვეს. შემდეგ დასავლეთ ბერლინში გადასახლდა და დღემდე იქ ცხოვრობს
მეუღლესთან, მწერალ რიხარდ ვაგნერთან ერთად. 2009 წელს მიენიჭა ნობელის პრემია; მას უწოდეს ქალი, რომელიც პოეტური კონცენტრაციითა და პროზაული გულახდილობით აღწერს დაჩაგრულთა პეიზაჟს. ახასიათებს მეტაფორული აზროვნება; ერთი თემის სხვადასხვაგვარად ვარირება; უშუალო გადასვლა რეალურიდან ირეალურ სამყაროში (ვთქვათ, სიზმარში). ყოველგვარი ზედმეტი ემოციებისა და პათეტიკის გარეშე აღწერს უმძიმეს ამბებს.
განსხვავებულია მისი ენობრივი მხარეც, ერთი შეხედვით მარტივი, სინამდვილეში
რთული, მხოლოდ მისთვის დამახასიათებელი მანერით. აქ წარმოდგენილი მოთხრობა არის მისი პირველი წიგნიდან „ცხოვრების ბნელი (ან: პრაგმატული) მხარეები.“

ცხოვრების ბნელი მხარეები
Niederungen

გამოსათხოვარი სიტყვა

ორთქლში გახვეულ მატარებლს სადგურზე ნათესავები მისდევდნენ.
ყოველ ნაბიჯზე მაღლა შემართულ ხელს ენერგიულად იქნევდნენ.
მატარებლის სარკმელთან ახალგაზრდა კაცი იდგა. ფანჯრის მინა მას მკლავებამდე სწვდებოდა. მკერდთან თეთრი გაქუცული ყვავილების თაიგული ეჭირა. სახე გაშეშებოდა. ახალგაზრდა ქალს სადგურიდან ხელში აყვანილი უფერული ბავშვი გამოჰყავდა. ქალი კუზიანი იყო.
მატარებელი ომში მიდიოდა.
ტელევიზორი გამოვრთე.
მამა შუა ოთახში კუბოში იწვა. კედლებზე იმდენი სურათი ეკიდა, რომ კედელი აღარ ჩანდა. ერთ სურათზე მამა იმ სკამის ნახევარი სიმაღლისა იყო, რომელსაც ჩაბღაუჭებოდა. ტანზე კაბა ეცვა და ასე იდგა თავისი მოგრეხილი და მსუქანი, ნაკეცებიანი ფეხებით. მსხალივით თავი ჰქონდა და სულ მთლად მოტვლეპილი.
მეორე სურათზე მამა ნეფე იყო. აქ მას მხოლოდ მკერდის ნახევარი მოუჩანდა. მეორე ნახევარი თეთრი, გაქუცული ყვავილების თაიგულს წარმოადგენდა, რომელიც დედას ხელში ეჭირა. თავები ერთმანეთისთვის ისე ახლოს მიედოთ, რომ მათი ყურის ბიბილოები ერთმანეთს ეხებოდა.
ერთ-ერთ სურათზე მამა სარივით გაჭიმული იდგა ღობის წინ. მისი მაღალყელიანი ფეხსაცმელების ქვეშ თოვლი იდო. თოვლი იმდენად თეთრი იყო,
რომ მამა თითქოს სიცარიელეში იდგა. ხელი მისალმების ნიშნად, თავს ზემოთ ჰქონდა აწეული. პიჯაკის საყელოზე რუნები ჰქონდა გამოსახული.
სურათზე, რომელიც გვერდით ეკიდა, მამას მხრზე თოხი ჰქონდა გადებული. უკან სიმინდის ღერო მოჩანდა, ზეცისკენ რომ აღმართულიყო.
მამას თავზე ფარფლებიანი ქუდი ეხურა, ქუდი ფართო ჩრდილს ქმნიდა და სახეს უფარავდა.
მომდევნო სურათზე მამა სატვირთო მანქანის საჭესთან იჯდა. მანქანა პირუტყვით იყო დატვირთული. მამას ყოველ კვირას საქონელი გადაჰყავდა ქალაქის სასაკლაოზე. მას თხელი სახე ჰქონდა მკვეთრი კონტურებით.
ყველა სურათში მამა შუა მოძრაობაში, რაღაც მიმიკით იყო გაშეშებული. ყველა მათგანში ისე გამოიყურებოდა, თითქოს არ იცოდა, შემდეგ რაღა უნდა ექნა. მაგრამ მამამ ყოველთვის იცოდა, რაც უნდა ექნა. ამიტომაც ყველა ეს სურათი ყალბი იყო. მრავალი ყალბი სურათის, მისი ყველა ყალბი სახის გამო, ოთახში სიცივემ დაისადგურა. მე სკამიდან წამოდგომა მსურდა, მაგრამ ჩემი კაბა ხეს მიეყინა. კაბა შავი და გამჭვირვალე იყო. როცა ადგილიდან წამოდგომას დავაპირებდი, ტკაცუნობდა. მე მასში, როგორც მინაში ჩამოსხმული, ისე ვიჯექი. მაინც წამოვდექი და მამას სახეს ხელი შევახე. ის კიდევ უფრო ცივი იყო, ვიდრე ოთახში მყოფი საგნები. გარეთ ზაფხული იდგა. ბუზები ფრენისას ჭუპრებს ყრიდნენ. სოფელი ფართო ქვიშიანი გზის გასწვრივ გადაჭიმულიყო. ეს გზა იყო ცხელი და მოყავისფრო და ადამიანს თავისი ბრჭყვიალებით თვალებს წვავდა. სასაფლაო ქვა-ღორღიანი იყო. საფლავებზე დიდი ქვები ეწყო. როცა ძირს დავიხედე, შევნიშნე, რომ ფეხსაცმლის ძირები გვერდზე მომქცეოდა. მთელი ამ ხნის განმავლობაში თურმე საკუთარი ფეხსაცმლის თასმებს ვაბიჯებდი. მათი ბოლოები – გრძელი და სქელი – ქუსლებს უკან ერთმანეთში გადახლართულიყო.
ორმა მობარბაცე პატარა კაცმა კატაფალკიდან კუბო გადმოიღო და ორი გახეხილი თოკით საფლავში ჩაუშვა. კუბო ქანაობდა. მათი მკლავები და თოკები თანდათან უფრო გრძელდებოდა. მშრალი ამინდის მიუხედავად, საფლავი წყლით იყო სავსე.
„მამაშენის სინდისზე ბევრი მიცვალებულია,“ – მითხრა მთვრალი კაცებიდან ერთ-ერთმა.
მე კი მივუგე: „ის ომში იყო. ყოველი ოცდახუთი მოკლულისთვის ჯილდოს აძლევდნენ. მან ბევრი ჯილდო ჩამოიტანა.“
„ჭარხლის ერთ ველზე მამაშენმა ქალი გააუპატიურა. – თქვა პატარა კაცმა. – ოთხ
სხვა ჯარისკაცთან ერთად. მამაშენმა ქალს ფეხებს შორის ჭარხალი შეურჭო. როცა წამოვედით, ქალს სისხლი მოსდიოდა. ის რუსი იყო. მას შემდეგ ჩვენ ყველანი მთელი კვირების მანძილზე ყოველგვარ იარაღს ჭარხალს ვეძახდით.“
„გვიანი შემოდგომა იდგა, – თქვა პატარა კაცმა. – ჭარხლის ფოთლები ყინვისაგან
შავი და მოჭმუჭნული იყო.“ – და შემდეგ ამ პატარა კაცმა საფლავზე მოზრდილი
ქვა მიიტანა.
მეორე მთვრალმა პატარა კაცმა საუბარი განაგრძო: „ახალ წელს ერთ გერმანულ პატარა ქალაქში ოპერაში ვიყავით. მომღერალი ქალი ისე გამგმირავი მკივანა ხმით მღეროდა, როგორც მაშინ იმ რუსმა ქალმა იყვირა. ჩვენ რიგრიგობით დავტოვეთ დარბაზი. მამაშენი ბოლომდე დარჩა. მას შემდეგ ის კვირების მანძილზე ყველა სიმღერას ჭარხალს ეძახდა და ყველა ქალსაც ასევე – ჭარხლს.“
პატარა კაცმა არაყი გადაჰკრა. და მუცელში სასმელი აუბუყბუყდა. „მუცელში იმდენი არაყი მაქვს, რამდენიც გრუნტის წყლებია საფლავებში.“ – თქვა პატარა კაცმა. შემდეგ მანაც ერთი მსხვილი ქვა საფლავზე მიიტანა.
თეთრი მარმარილოს ჯვრის გვერდით სასაფლაოს ორატორი იდგა. ის ჩემკენ წამოვიდა. ორივე ხელი კოსტუმის ჯიბეში ჰქონდა ჩამალული. ორატორს ღილკილოში ხელისგულისოდენა ხავერდოვანი ვარდი ჰქონდა გარჭობილი. როცა გვერდით მომიდგა, პიჯაკის ჯიბიდან ერთი ხელი ამოიღო. ეს მომუშტული ხელი იყო. მას თითების გასწორება უნდოდა, მაგრამ არ შეეძლო. ტკივილისაგან თვალები გაუსივდა. და იგი თავისთვის ჩუმად ატირდა.
„ამ სოფლის ხალხთან (შენიანებთან) ომში ვერაფერს გახდები, ისინი ბრძანებას არ ემორჩილებიან.“ – თქვა მან.
შემდეგ ორატორმაც ერთი მომსხო ქვა საფლავზე მიიტანა.
ახლა სქელი კაცი მომიდგა გვერდით. მას რუმბივით თავი ჰქონდა და ყოვლად უსახური იყო.
„მამაშენი წლების განმავლობაში ჩემ ცოლთან იწვა, – თქვა მან. – სიმთვრალეში გამომტეხა და ფული მომპარა.“
იგი ერთ-ერთ ქვაზე ჩამოჯდა.
შემდეგ ვიღაც ნაოჭებიანი, ჩამომხმარი ქალი მომიახლოვდა, მიწაზე დააფურთხა და – ფუიო – მითხრა.
საფლავის მეორე ბოლოში მგლოვიარეთა კრებული იდგა. საკუთარ სხეულზე დავიხედე და შემეშინდა, რადგან მკერდი მომიჩანდა. გავიყინე. თვალები ყველას

ჩემკენ მოეპყრო. – ცარიელი თვალები. ეს იყო მხოლოდ მგესლავი (მჩხვლეტავი) გუგები ქუთუთოების ქვეშ.
კაცებს მხარზე თოფები ეკიდათ და ქალები კი, კრიალოსნებს აწკაპუნებდნენ.
ორატორი თავის ვარდს აწვალებდა. მან ვარდს ერთი წითელი ფურცელი
მოწყვიტა და შეჭამა.
შემდეგ ხელით ნიშანი მომცა. ვიცოდი, რომ ახლა სიტყვით უნდა გამოვსულიყავი. ყველამ მე შემომხედა.
თავში აზრად არაფერი მომდიოდა. თვალები ყელის გავლით, შუბლზე ამივიდა.
ხელი პირთან მივიტანე და თითები მოვიკვნიტე. ხელის გულზე საკუთარი კბილების ანაბეჭდები მოჩანდა. კბილები გამიხურდა. პირის კუთხეებიდან სისხლი მხრებისკენ მოწვეთავდა. ქარმა კაბის ერთი სახელო გამიხია. ის ჰაერში ფრიალით გამოეკიდა, თან შავი…
ერთმა კაცმა თავისი ჯოხი მსხვილ ქვაზე მიაყუდა. თოფი დაუმიზნა და სახელოს ესროლა. როცა სახელო ჩემს წინ დაეცა, ის მთლად სისხლში იყო ამოსვრილი. მგლოვიარეთა კრებულმა ტაში დასცხო.
მკლავი გამიშიშვლდა. ვგრძნობდი, ჰაერზე როგორ მიქვავდებოდა.
ორატორმა ნიშანი მისცა. ტაში მიწყნარდა.
„ჩვენ ვამაყობთ ჩვენი თავყრილობით (თემით). ჩვენი გულმოდგინება (მოხერხება) გვიცავს დაღუპვისაგან. არავის მივცემთ ჩვენი გალანძღვის უფლებას, – თქვა მან. – არ დავუშვებთ საკუთარი სახელის გატეხვას. ჩვენი გერმანული თემის სახელით, შენ სიკვდილი მოგესაჯა.“
თოფები ყველამ ჩემკენ მომართა. თავში გამაყრუებელი სროლის ხმა მიტრიალებდა.
დავეცი, მაგრამ მიწამდე არ მიმიღწევია, ჰაერში მათ თავებზე ირიბად გაწოლილი დავრჩი. ჩუმად კარს ხელი ვკარი. დედაჩემმა ყველა ოთახი დაასუფთავა (დააცარიელა).
იმ ოთახში, სადაც გვამი იმყოფებოდა, ახლა ერთი გრძელი მაგიდა იდგა. ეს იყო სასაკლაო მაგიდა. მასზე ერთი ცარიელი თეთრი თეფში და გაქუცული ყვავილების თეთრი თაიგულიანი ვაზა იდგა.
დედას შავი გამჭვირვალე კაბა ეცვა. ხელში დიდი დანა ეჭირა. დედა სარკესთან მივიდა, დიდი დანით თავისი ჭაღარა მსხვილი ნაწნავი მოიჭრა. ორივე ხელით მაგიდასთან მიიტანა და ერთი ბოლოთი თეფშზე დადო.
„მთელი ჩემი ცხოვრება შავებში ვივლი.“ – თქვა მან. ნაწნავის ერთ ბოლოს ცეცხლი წაუკიდა. ნაწნავი მაგიდის ერთი ბოლოდან მეორემდე აღწევდა და ასაფეთქებელი მავთულივით იწვოდა. ცეცხლი გიზგიზებდა და იქაურობას ნთქავდა.
„რუსეთში თმები გადამპარსეს. ეს ყველაზე ნაკლები სასჯელი იყო, – თქვა მან. შიმშილისაგან ვბარბაცებდი. ღამით ჭარხლის ველზე მივბობღავდი. დარაჯს თოფი ჰქონა გადაკიდული. რომ დავენახე, მომკლავდა. მინდორზე ფოთოლიც არ იძროდა. გვიანი შემოდგომა იყო, ჭარხლის ფოთლები გაშავებული და მოჭმუჭნული იყო ყინვისაგან.“
დედას ვეღარ ვხედავდი. ნაწნავი ჯერ კიდევ იწვოდა. ოთახი კვამლით იყო სავსე.
„მათ შენ მოგკლეს,“ – მითხრა დედაჩემმა.
ჩვენ ერთმანეთს ვეღარ ვხედავდით, ოთახში იმდენი კვამლი იდგა. მე მისი ნაბიჯების ხმა ახლოს მესმოდა. გაწვდილ ხელებს მისკენ ვაცეცებდი. თავისი გამხმარი ხელით ერთბაშად თმებში მწვდა. თავს მიჯანჯღარებდა. მე ვყვიროდი.
თვალები გადმოვქაჩე. ოთახი დატრიალდა.
თეთრი, გაქუცული ყვავილების წრეში ვიწექი და ჩაკეტილი ვიყავი.

შემდეგ ისეთი გრძნობა მქონდა, რომ საცხოვრებელი კორპუსი გადაყირავდებოდა
და მიწაში ჩაიცლებოდა.
მაღვიძარამ დარეკა. შაბათი დილა იყო, ექვსის ნახევარი.

გერმანულიდან თარგმნა რუსუდან ბეჟაშვილმა.

ხორხე ლუის ბორხესი “ქვიშის წიგნი”

31 Aug


ხორხე ლუის ბორხესი
ქვიშის წიგნი (მოთხრობები)

ამ წიგნს არც თავი აქვს და არც ბოლო, თან არც ერთ სხვა წიგნს არ ჰგავს და მოსვენებას გიკარგავს. ჯერ ცდუნება გეწევა მისი შეძენისაკენ, ხოლო საბოლოოდ მაინც იძულებული ხარ, ხელი გაიცალო მისგან. – ბორხესის „ქვიშის წიგნზეა“, რა თქმა უნდა, საუბარი.
„ფოთლის დამალვა უმჯობესი ტყეშიაო“ – ახსენდება მოთხრობის გმირს და წიგნს ეროვნული ბიბლიოთეკის სარდაფში გაზეთებსა და რუკებთან ინახავს. –
ამგვარად თავისუფლდება საბედისწერო შენაძენისაგან.
მოთხრობა „მედალი“ კი იმ მეფეზეა, , რომელსაც შინაგანი ღირსების გარდა, აღარაფერი შემორჩა და იმ სიმბოლური მედლისა, რომელიც „არც ცხადის ძალით წაერთმის და არც მალვით მოიპარების.“
ღრმა აზრის მოკლე ფორმით გამოხატვის ოსტატი ბორხესი ამ მოთხრობებშიც გვანიჭებს ჩვეულ ლიტერატურულ სიამოვნებას.
მოთხრობა „ეთნოგრაფის“ გმირის მთავარი ფრაზა კი ალბათ ის არის, როცა იგი საიდუმლოს ძიების შემდეგ, პროფესორს ეუბნება: „…საიდუმლო არაფერია იმ გზასთან შედარებით, რომელიც მე განვვლე.“ შემდეგ კი სამეცნიერო საბჭოში მისი გამოქვეყნების გარეშე აგრძელებს ცხოვრებას. ამ საიდუმლოს ძიების გზაზე შინაგანად გამდიდრებული.
მოთხრობაში „სხვა“ იგი თავის ალტერ-ეგოს, მეორე ხორხე ლუის ბორხესს ესაუბრება. ისინი ლიტერატურაზე, სტილზე საუბრობენ და თავად არ სჯერათ, რომ ეს სხვადასხვა ეპოქასა და სივრცეში მართლაც ხდება, ერთი შვეიცარიაში (ჟენევაში) იმყოფება, მეორე ამერიკაში (ბოსტონში). საინტერესო აქ ისაა, რომ ასაკიც სხვადასხვაა და, აქედან გამომდინარე, მოსაზრებათა განსხვავებულობა – დოსტოევსკიზე, უიტმენზე და სხვა. არათანაბრად ნაკითხები არიან და სხვადასხვაგვარი გემოვნება აქვთ. „ბევრს ვფიქრობდი ამ შეხვედრაზე, რომლის შესახებაც არავისთვის მიამბია.
…შეხვედრა რეალური იყო, მაგრამ „სხვა“ სიზმარში მელაპარაკებოდა და ამიტომაც შეეძლო ჩემი დავიწყება. მე კი მას ცხადში ველაპარაკებოდი და მოგონებები დღემდე მტანჯავს.“
მძაფრი გრძნობები, მგლური კანონები აქ (ამ მოთხრობებში) დანის ტრიალიც არ არის უცხო. ვნების ამშლელი ისტორიებია და ამავე დროს დამაფიქრებელი („სამხრეთი“ „კაცი ვარდისფერი კაფედან.“). ისევ ადგილი მზის ქვეშ და ალბათ, ისევ საკუთარი ძალის დემონსტრირება. „… ან რა უნდა გაზრდილიყო ამ სიბინძურეში, ჩვენ გარდა, თავცარიელი ლაქლაქების, რომლებიც ძლიერის წინაშე ლაჩრებად ვიქცევით… მხოლოდ და მხოლოდ ბრიყვი ჩხუბისთავები.“
არანაკლებ სახალისოა ფილოსოფიური ჟანრის მოთხრობების კითხვა, როგორიცაა, მაგალითად „დაღლილი კაცის უტოპია“ ან „პარაცელსიუსის ვარდი“, რომელიც თავისი ფერფლიდან აღმდგარი ვარდის ისტორიით ტანჰოიზერის ლეგენდას გვაგონებს გამხმარი ჯოხის მწვანედ შეფოთლის ანალოგიით. თუმცა პარაცელსიუსი მოწაფეს ეუბნება, რომ რწმენისათვის მან სასწაულები არ უნდა ეძებოს და ისეც ხდება, რომ მოსწავლე იმედგაცრუებული ტოვებს მასწავლებელს, ვარდი კი მხოლოდ მისი წასვლის შემდეგ აღდგება ფერფლისაგან.

ბევრ სხვა „ბრძნულ“ ამბავთან ერთად, ეს ფრაზაც დამამახსოვრდა: „მამაკაცი, რომელიც ხუთ წუთზე მეტ ხანს ფიქრობს ქალზე, კაცი კი არა, ჩვარია.“ („როსენდო ხუარესის ამბავი“). – ესპანურენოვანი (ლათინო-ამერიკელ) კაცების ტიპიური გამონათქვამი. თორემ, მართლა ასე რომ იყოს, ქალთა მოდგმას კაცი მეგობარი აღარ შეგვრჩებოდა.
და განა ვინმეს უფიქრია ქალზე უფრო მეტი, ვიდრე ამ ველურ არსებებს?..
არანაკლებ მძიმე საკითხავია პატარა ადამიანების სვე-ბედი, მაგალითად, მოთხრობაში „გარეწარი ქალი,“ სადაც ძმები ერთი ქალის სიყვარულს ასე უტიფრად ინაწილებენ. ხულიანაც, თავის მხრივ, მორჩილად ასრულებს მოვალეობას, თუმცა უმცროს ძმას ანიჭებს უპირატესობასო, – გვეუბნება ავტორი.
საბოლოოდ ძმები „გონს მოეგებიან“, რათა საზოგადოების საწინააღმდეგო ცხოვრების წესი მიატოვონ და ხულიანას ერთ ბორდელის მეპატრონეს მიჰყიდიან, ფულს კი შუაზე გაიყოფენ (თითქოს ადვილად შეელიენ ხულიანას „ნუშისფერ თვალებსა“ და „მუქ კანს“).
„ტურდერში ნილსენებმა … თავიანთ უწინდელ ცხოვრებასთან ამჯობინეს დაბრუნება – მამაკაცების გარემოცვაში. და ისევ შეუდგნენ ჩხუბებს, გარჩევებსა და ძიძგილაობას.“
ფიქრობთ, აქ მთავრდება ამ ციცქნა მოთხრობის ისტორია? – ნურას უკაცრავად!
ძმები ბორდელში სიარულს არ იშლიან და საბოლოოდ ერთ-ერთი მათგანი კლავს ქალს. – პატარა ადამიანებს პრობლემის გადაჭრის ამგვარად მარტივი ხერხი გააჩნიათ… მაგრამ, „…ახლა კიდევ ერთი ძაფი აკავშირებდათ: ქალი, ტკივილით მიტანილი მსხვერპლად, და მისი დავიწყების აუცილებლობა.“
ახალი რა უნდა თქვა ბორხესზე, ალბათ ყველა მკითხველი თავისი კუთხით გაიხსენებს და კიდევ ერთხელ ვისიამოვნებთ.

ცრემლიანი სათვალის გამო

26 Jul

ცრემლიანი სათვალის გამო „ცრემლიანი სათვალის“ გამო

საინფორმაციო საშუალებებიდან შევიტყვეთ, რომ გოგი გვახარიას სტატიების ციკლი „ცრემლიანი სათვალე“ ჟურნალ „ცხელ შოკოლადში“ რომ იბეჭდებოდა და ჩვენი ქვეყნის უახლოეს წარსულს ეხებოდა, წიგნად გამოიცა. ამ ინფორმაციამ გამახარა, რადგან სიამოვნებით ვკითხულობდი და რამე აუცილებლად გამომრჩებოდა, ისე რომ ერთად თავმოყრილის ხილვით და წაკითხვით, კიდევ ერთხელ, დიდი სიამოვნება გველის. ამ სტატიების კითხვისას მეც უნებურად დავფიქრდი, თავად სად ვიყავი ამ დროს. უბის წიგნაკში პატარა შთაბეჭდილებაც ჩამიწერია და მინდა რამდენიმე წლის შემდეგ ბლოგის მკითხველებს გაგიზიაროთ.

ოთხმოცდაათიანი წლების ამბებს რომ ვკითხულობ, გაოცებული ვარ, ნეტა მე სად ვიყავი ამ წლებში, თითქოს ვარ და არცა ვარ, არადა უცხო ენების ინსტიტუტი უკვე კარგა ხნის დამთავრებული მქონდა და საქმე იმაში გახლდათ, რომ ანთროპოსოფიულ სულის მეცნიერებას ვეუფლებოდი, რომელიც გვეუბნება, რომ პოლიტიკა მისი შესწავლის საგანი არ არის (ეტყობა ზედმეტად პირდაპირ მესმოდა ეს ამბავი). არქეოლოგიურ ექსპედიციაშიც ვმუშაობდი მთარგმნელად, სადაც იმხანად ჩვენში ახლად შემოსული მრავალპარტიულობის ფონზე, თითქმის ყველა პარტიის წარმომადგენილი იყო თავმოყრილი და „ცხელ-ცხელი“ ამბებიც მოჰქონდათ სამსახურში (უნდა გითხრათ, რომ ეს თბილისის ექსპედიცია იყო და დიღომში ვიდექით). მე ყოველივე ამას ლიტერატურული ნაწარმოებივით აღვიქვამდი და თავად არანაირად ვერეოდი. პარალელურად გერმანიაში გასამგზავრებლად ვემზადებოდი ვალდორფის პედაგოგიკის შესასწავლად. საორგანიზაციო საქმეებზე პერიოდულად მიხდებოდა წასვლა-წამოსვლა და რადგან პოლიტიკა „ჩემი საქმე არ იყო,“ თითქოს ისტორიის ამ ფურცელმა გვერდით ჩამიარა. აი კიდევ ერთი წერილი წავიკითხე ჟურნალ „ცხელ შოკოლადში“ გოგი გვახარიას რუბრიკიდან „ცრემლიანი სათვალე“ და სათვალე მართლაც გამიცრემლიანდა.
ზოგჯერ იმასაც ვფიქრობ, რომ ეს იქნებ ღმერთის მადლი (წყალობა) იყო, რომ ყველაზე რთულ წლებს ამარიდა ჩემ ქვეყანაში, იქნებ ბედისწერულად არ მეხებოდა- მეთქი, – ინკარნაციის კანონს თუ გავითვალისწინებთ –, მაგრამ მოქალაქოებრივი სამართლიანობის განცდა, ცხადია, ყოველთვის მქონდა და მოგვიანებით კიდევ უფრო გამიმძაფრდა, თუმცა მიტინგებზე მოსიარულეთა რიცხვს არასოდეს ვეკუთვნოდი. იმდროს კი რუსთაველზე გახლდით ( მართალია გავლით), როცა ზვიადი მთავრობის სასახლიდან გარეთ გამოვიდა და ქვეყნის დამოუკიდებლობა მოგვილოცა. – ესაც ხომ ბედისწერაა, ისევე, როგორც ყოველი შეხვედრა ამქვეყნად.
მდუმარე განსჯით ვუმზერდი მოვლენებს, თუმცა ასეთ აგრესიულ განვითარებას როგორ წარმოვიდგენდი. თბილისის ომი რომ დაიწყო, სასწავლებლად წასასვლელი საბუთები (გერმანიისთვის) უკვე გამზადებული მქონდა, თან კერძო მოსწავლეებთან დავდიოდი. მათაც ვეუბნებოდი, ყურადღება არ მიექციათ ტყვიების ხმებისთვის, ზოგჯერ მეცადინეობას რომ გვაწყვეტინებდა, და მაქსიმალური კონცენტრაცია თავად საგნისკენ მიემართათ. გვჯეროდა, რომ ამით აურის გასპეტაკებას ხელს ვუწყობდით. ვცდილობდი, საკუთარ უნართა მობილიზაცია მომეხდინა, ხოლო როცა სამშობლოს დასჭირდებოდა, სწორედ მაშინ მის სასარგებლოდ გამომეყენებინა.
დამიძახა თუ არა სამშობლომ, ეს არ ვიცი. ეგ არის, დროდადრო თარგმანებს ვაქვეყნებ გაჭირვებით…
მომიტევეთ, ზედმეტი გულახდილობა თუ გამოვიდა. (29.05.07)

ლაშა ბუღაძის “ლიტერეტურული ექსპრესი”

15 Jul

                                                                                      რუსუდან ბეჟაშვილი

 

ლაშა ბუღაძის ,,ლიტერატურული ექსპრესი”

 

მიუხედავად იმისა, რომ ყოველი მხრიდან გაუთავებლად გვიკიჟინებენ, თითქოს ლიტერატურა რა ხანია, მოძველდა, მასში ახალს ვეღარაფერს აღმოაჩენ, მრავალი ალტერნატივა გააჩნიაო და ა. შ. ჩვენ და ჩვენისთანები,  ვისთვისაც ლიტერატურა საკვებია და ჰაერივით აუცილებელი, ჯიუტად მაინც ვაგრძელებთ კითხვას. ,,მწერლობა ხომ ენას იყენებს … და ანალიტიკურ მთლიანობას წარმოადგენს, რომელიც სამყაროს გამოხატვის საშუალებას იძლევა, რომელზეც მეცნიერების შექმნა ან მითების შეთხზვაა შესაძლებელი. …მას (ენას) იდეების, სახეების მშვენიერების შესაქმნელად იყენებენ. ამიტომაც მათ გარეშე საერთოდ ვერაფერს გავხდებოდით. ენა კაცობრიობის ყველაზე უცნაური გამოგონებაა, რომელიც ყველაფერს წინ უსწრებს და ყველაფერს ანაწევრებს. უენოდ არც მეცნიერება იარსებებდა, არც ტექნიკა, არც კანონები, არც ხელოვნება, არც სიყვარული.” ჟან მარი ლე კლეზიოს ეს სიტყვები ახლახანს წავიკითხე და აღტაცებას ვერ ვმალავ, საკუთარი ნაფიქრივით ვეთანხმები. და კიდევ: ,,…ყველას უნდა მიუწვდებოდეს ხელი კულტურაზე. ამისთვის კი იდეალური იარაღი წიგნია, მთელი თავისი არქაულობით. პრაქტიკულია, მოსახერხებელია, ეკონომიურია. განასაკუთრებული ტექნოლოგიური დამუშავება არ სჭირდება და ნებისმიერ კლიმატურ პირობებში კარგად ინახება.” ალბათ, სათაურით მიხვდით, რომ ამჯერად ლაშა ბუღაძის ბოლო წიგნზე ,,ლიტერატურული ექსპრესი” მსურს საუბარი. პირველ რიგში ამ თაობას მადლობა უნდა ვუთხრა, რომ მათი წყალობით, საქართველოში წიგნი დღესაც ,,მოდაშია”.

    წიგნის ანოტაციაში ვკითხულობთ: ,,ლიტერატურული ექსპრესი” ექსპერიმენტული მატარებელია, რომელიც ევროპის სხვადასხვა ქალაქს სტუმრობს, მგზავრები კი ევროპელი, მათ შორის ქართველი მწერლებიც არიან.” როგორც ჩანს, ეს ექსპერიმენტი მართლაც ხდება ბევრისთვის ახალი წიგნის დაწერის იმპულსი. ამის მაგალითია წინამდებარე ავტორი.

პირველ რიგში ვიტყვი, რომ სახალისო ტექსტია, ისიც  მოგეხსენებათ, რომ ლაშა ბუღაძეს კარგი იუმორი აქვს. მწერალთა და ლიტერატორთა ჯგუფი მატარებლით მოგზაურობს, როგორც ჩანს, ერთმანეთისაგან შემოქმედებითი იმპულსის მისაღებად და აზრთა ურთიერთგაზიარებისათვის. ეს რამდენად გამოსდით,  სიუჟეტში თანდათან იკვეთება. როგორც ჩანს, ეგოცენტრიზმი ლიტერატურაში დროის სენია და არა მხოლოდ ქართული. ყურადღებას იპყრობს ავტორის კულტუროლოგიური მსჯელობანი; კერძოდ, ვეთანხმები, რომ თანამედროვე ქართული ლიტერატურა სავსეა ეგოცენტრული პროვინციალიზმით (შესაძლოა ბევრი შემეკამათოს, გთხოვთ, ვისაც არ ეხება, საკუთარ თავზე ნუ მიიღებს) და კიდევ, ძველი თაობის მწერლები რომ ბილწსიტყვაობენ, ამაზრზენი საკითხავია. თუმცა, ისაც უნდა ვთქვა, რომ ჩემს ,,ესთეტიკურ ყურებს” სხვა შემთხვევაშიც აღიზიანებს ამგვარი რამეები.

    ავტორი წუხს, რომ სათანადო ადეკვატურობით ვერ გამოხატავს საკუთარ სასიყვარულო განცდებს; ქართულ ენაზე ეს გამოდის ან ბილწი, ან ძალზე უგულო და აგრესიული და რომ ჩვენთან მხოლოდ მინიშნებებით უნდა დაკმაყოფილდე. დიახ, ჩვენ ამგვარ კულტურულ-ენობრივ სივრცეში ვცხოვრობთ და მე, როგორც მკითხველს, ისევე როგორც მაყურებელს _ სავსებით მაკმაყოფილებს მინიშნებები და მეტიც, ვფიქრობ, რომ მხატვრულ ნაწარმოებში ყველაფერი როდი უნდა იყოს გაშიშვლებული, მინიშნებების შემთხვევაში ხომ გაცილებით მეტია სივრცე ფანტაზიისათვის, რის წყალობითაც ნაწარმოები ხდება უფრო იდუმალი და უფრო ,,მხატვრულიც”, თუ გნებავთ. თუმცა იუმორით თუ შევხედავთ, ალბათ ყველაფერი ასატანია. ლაშას ეს აქვს, ენის სიმსუბუქე და ძალაუნებურად, თითქოს ,,პატიობ”, არადა ეხება ისეთ თემებს, რომ ბეწვის ხიდზე გავლაა საჭირო, რათა ბანალობაში არ გადავარდე, ვფიქრობ, ავტორი ახერხებს ამ ბეწვის ხიდზე გავლას.

    საინტერესოა, თუნდაც, შედარებები ქართულ და უცხოურ ხასიათს შორის; მოგეხსენებათ, წიგნში აღწერილია მრავალეროვან მწერალთა მატარებლით მოგზაურობა სხვადასხვა ქალაქებში. ამ უჩვეულო ატმოსფეროში ურთიერთობენ ჩვენი წიგნის გმირები, რომელთა უმრავლესობა მწერალია (პოეტი, რეცენზენტი და ა.შ.). როცა ჰელენა ქართველ მწერალ ზაზას თავისი მთვრალი ქმრის სასტუმროს ნომერში აყვანას თხოვს და განუწყვეტლივ უბოდიშებს: ,,უკაცრავად, ძალიან მრცხვენია… ჩემი  ქმარია, ძალიან დათვრა.  მივხვდი, რაღაც უნდა მეთქვა. ანალოგიურ მდგომარეობაში აღმოჩენილ სიმპათიურ ქართველ გოგონას აუცილებლად ვეტყოდი: ,,არა გრცხვენიათ, რაზე მიხდით ბოდიშს, ” ან უბრალოდ, მოკლედ და თანაგრძნობით: ,,კარგით, რა.” მაგრამ რაკი ევროპაში ვიყავი, ამიტომ ასეთი რამ უნდა მეთქვა, რასაც მხოლოდ ევროპელი თუ იტყოდა. აი, თუნდაც ეს, მაგალითად:  _ექიმი ხომ არ გამოვიძახოთ?” და ა.შ.

    თხრობის ლაღი და თვითირონიული სტილის საილუსტრაციოდ, კიდევ ერთ პატარა ფრაგმენტს მოვიყვან: ,,…თუმცა ერთბაშად ვერც მივხდი, რა უნდა მექნა. ჩემ თვალწინ სრულიად უცნობი, ჩემზე ორი თავით მაღალი მამაკაცი გაშხლართულიყო და ერთი წამითაც არ ფიქრობდა თავისით წამოდგომას. მე კი ვერაფრით ვხვდებოდი, როგორ უნდა წამომეყენებინა ეს მასა: ხელებზე მოვჭიდებოდი, თუ პირდაპირ იღლიის ქვეშ შემედო მისთვის თავი და ზურგზე გადმომეკიდა? საბოლოოდ ერთიც გავაკეთე და მეორეც. ხელებით ჩემკენ მოვქაჩე, ერთი მარჯვენა, მხარზე გადმოვიდე, ჩემივე საკუთარი მარცხენა კი ზურგს უკან შევუცურე და ასე შევეცადე მის წამოწევას.”

ადგილი მზის ქვეშ,  მარადიული თემა  ყველა დროში:  პრესტიჟულ  ჟურნალში მოსახვედრად  აქტუალობაზე მსჯელობს მწერალი, აქაც  ლაშასეული იუმორით, ცხადია:  ,,როგორ უნდა გამოიცნოს  მწერალმა,  რომელი რეგიონი იქნება,  ვთქვათ, გაისად პრიორიტეტული.  იგეგმება სადმე რამე ომი?  …  უნდა გამოაცხადონ: 2020  წელს აქტუალური  იქნება  რომანები გაეროზე …   ხო, ასეა,  სწორედ რეგიონია მნიშვნელოვანი  და არა შენ …  რადგან რეგიონი შენს ტალანტზე    მიმზიდველია .”

    წიგნში მოულოდნელ სასიამოვნო სიახლეს წარმოადგენს ლიტერატურული ექსპრესის ბინადართა წერილები ახლობელ ადამიანებთან საკუთარ მშობლიურ ენებზე, წერილებს თან ერთვის ქართული თარგმანიც. სწორედ ამ წერილებში ყველაზე მეტად ვლინდება გულწრფელი დამოკიდებულება ერთმანეთისა და ასევე მათი საქმიანობის, ანუ მწერლობისადმი. ერთ-ერთი მწერლის წერილიდან (ბულგარელი) ამგვარი სახის ჩივილი ისმის,როგორც ჩანს, ასევე საყოველთაოდ აქტუალური: ,,როგორ უნდა მოვთხოვოთ კითხვა სკოლის მოსწავლეს, როცა თავად პროფესიონალ მწერლებს ეზარებათ კითხვა? მკითხველები მწერლებშიც გადაშენდნენ. და მე ეხლა სწორედ ამის მომსწრე ვარ. აქ მყოფნი მწერლებს უწოდებენ საკუთარ თავს, მაგრამ სრულ გულგრილობას იჩენენ მათ გვერდით მცხოვრებ, … შედარებით წარმატებული მწერლის მიმართ.” … ბოლოს, ამ მოგზაურობის აპოთეოზია ლიტერატურული კონკურსის გამარჯვებულების დაჯილდოება. ლაშა რის ლაშა იქნებოდა, რომ ამგვარი რამ არ ეთქვა (ორგანიზატორი, როცა მისადმი ოვაცია არ წყდება, ამბობს): ,, – ეს დარბაზი ნახევარი საათით გვაქვს ნაქირავები, ასე რომ, თუკი დროულად არ შევწყვეტთ აპლოდისმენტებს, შესაძლოა, ფოიეში მოგვიხდეს გამარჯვებულის დაჯილდოვება.”

     ერთ რამედ ღირს ილიკოს პერსონაჟი – ე.წ. ,,მარადი სტუდენტი” გერმანიიდან (ქართველი), რომელიც, ასე ვთქვათ, მეურვედ მიუჩინეს ქართველ მწერლებს. შემდეგ, როგორც მისი ელექტრონული წერილიდან ირკვევა, მას სხვა ფუნქციაც ჰქონდა დაკისრებული (მაგრამ,ყოველივეს როდი გავამხელ). ილიკოს მოსწონს ყველაფერი უფასო და სასტუმროში წვრილმან ხელმრუდობასაც არ თაკილობს. და ბოლოს, ამ ნივთების გამოფენასაც აწყობს: ,,დღის ბოლოს ილიკომ სხვადასხვა სასტუმროდან წამოღებული ნივთების გამოფენა მოაწყო თავის ნომერში. რა აღარ გვანახა: ხალათები (სამი ცალი), ერთჯერადი ფლოსტები (ორი წყვილი), ტელეფონი (!), კოვზები, ტყავის საქაღალდე (წარწერით; Hotel Maritim), გერმანულენოვანი ბიბლია (,,ლუთერის თარგმანია ესა, უჯრაში იდო”), მოდილიანის რეპროდუქცია (,,ჩემ ძველ გოგოს გავს, ისიც ეგეთი მკერდის და წითელი კანის პატრონი იყო”) და ერთიც, ნათურა.”

მოკლედ, უხვად შეხვდებით ტიპაჟების მრავალფეროვნებას _ ქართველ თუ უცხოელთა; ეს გახლავთ, ალბათ, ყველა მკითხველისთვის ძალზე ნაცნობი და ცოცხალი სახეები…

,, …ჩემი უკანასკნელი ვარშავული შთაბეჭდილება სწორედ ილიკოს მოწყობილი გამოფენა იყო. ჰელენა არც ფოიეში, არც ლიფტში, არც ქუჩებში… და არც სადგურზე შემხვედრია.” ვინ არის ჰელენა? ალბათ,  ესეც უნდა ვთქვათ.

_ ერთი სიტყვით, მწერალ ზაზას სასიყვარულო ობიექტი. ამ ამბავზე ბევრს ვერაფერს მოგახსენებთ; ესაა ჩვეულებრივი სამკაული ნებისმიერი ნაწარმოებისათვის და უფრო მეტად მწერალ ზაზას ფანტაზიებში ვითარდება. ერთი კი ცხადია, ამგვარი რამ მართლაც სტაცებს გულსა და გონებას ადამიანს: ,,რაღაცის დაწერა დავაპირე, მაგრამ ცარიელ ფურცელს რომ დავხედე, ისევ ჩვეულმა შიშმა ამიტანა. … ის ორგანო (თუ ორგანოები), რითაც უნდა მეწერა, რუსულ ტანკებს, წინა და ამჟამინდელ ელენეებს ჰქონდათ დაკავებული.”

   უკვე მოგახსენეთ, რომ ყურს მჭრის მოჭარბებული სკაბრეზი, თუმცა, როგორც მკითხველისთვის, ჩემთვის წიგნში სხვა რამ უფრო მნიშვნელოვანია, მაგრამ საწყენია (ავტორი იმდენად ბუნებრივ იერს აძლევს ამგვარ მეტყველებას), ნუთუ მართლა ასე ბილწია მამაკაცთა _ და მითუმეტეს, მწერალთა _ აზრები თუ სიტყვები, როდესაც ჩვენ გვერდით არ ვართ? და უნებურად ფიქრობ, ნუთუ მხოლოდ ქალთა საზოგადოებაში კეკლუცობისთვის არსებობს ნორმალური მეტყველება? იმედს ვიტოვებ, რომ მთლად ასეც არაა…

მკითხველისთვის აგრეთვე საინტერესოა წიგნში ასახული დღევანდელი ლიტერატურული პროცესები, თუნდაც ამ კონკრეტული მწერლის თვალით, მწერლების ურთიერთობა ერთმანეთთან, პრაგმატიზმამდე დასული შემოქმედება და ა. შ. და როგორც თეოდორ ფონტანე იტყოდა: ,,რა ევალება რომანს? მან ჩვენ, ყოველგვარი გადაჭარბებულისა და სიმახინჯის უარყოფით, უნდა მოგვითხროს ამბავი, რისაც ჩვენ გვჯერა. მან შეთხზული სამყარო, მყისიერად, რეალურ არეალად უნდა წარმოგვიდგინოს.” თუმცა, ამ შემთხვევაში, პირიქით, რეალური არეალი მხატვრულ თხზულებად გვევლინება, მაგრამ მთავარი ხომ სათქმელის გამოთქმის ხერხია, აგერ საუკუნეებია, ყველა მწერალი თავისებურად რომ ცდილობს. მწერლობის მარილიც ხომ სწორედ სტრიქონებს მიღმა იმალება.  

ზემოთ აღნიშნული ღირსებების გარდა, ეს წიგნი, უბრალოდ, მოწყენილობის წინააღმდეგ საბრძოლველადაც შეიძლება წაიკითხოს კაცმა. მოწყენილობამ ხომ ზოგჯერ ავადმყოფობის დონეზეც შეიძლება დაგრიოს ხელი. მოწყენილობა გაურკვეველი და ძნელად შესაცნობი სახით, ვნებს და ანელებს სულს, შთანთქავს აზროვნებას. ამ დროს ყველაზე უფრო სულელური მითქმა-მოთქმაც ახალშობილი ვირუსივით ჰყვავის და იფურჩქნება. _ ბოლოს და ბოლოს ესეც ხომ, სადღაც წამიკითხავს. _ ასე შეუმჩნევლად აყალიბებს წიგნი ჩვენს აზროვნებასა და მეტყველებას. ლაშას ამ წიგნსაც მკვეთრად ატყვია დროის ნიშანი, რაც ალბათ, თავისთავად ცხადია, მაგრამ ნაკლები სკაბრეზი, თუ შეიძლება, უამისოდ თქვენი ნაწარმოებები უფრო მშვენიერია, ბატონებო…